اربعین حسینی، چهل روز پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)

اربعین حسینی، چهل روز پس از شهادت امام حسین(علیه السلام)

- اشاره و مقدمه

اربعین حسینی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین(ع) در عاشورای سال ۶۱ق که با ۲۰ صفر مصادف است. بر پایه برخی از نقل‌ها، اسیران کربلا روز ۲۰ صفر سال ۶۱ قمری در بازگشت از شام، برای زیارت مدفن امام حسین(ع) به کربلا رفتند؛ البته گروهی از علما همچون شیخ مفید و شیخ طوسی تصریح کرده‌اند که اسرا در بازگشت از شام به مدینه رفتند. علاوه بر این جابر بن عبدالله انصاری، در این روز به‌عنوان اولین زائر بر سر مزار امام حسین(ع) حاضر شده است. مطابق قول مشهور، سر امام حسین(ع)، در روز اربعین به بدنش در کربلا ملحق شد.

زیارت اربعین از اعمال خاص این روز است و بنابر روایتی از امام حسن عسکری(ع) از نشانه‌های مؤمن دانسته شده است.

- روزشمار واقعه عاشورا

الف - وقایع سال ۶۰ قمری

۱۵ رجب؛ مرگ معاویه

۲۸ رجب؛ خروج امام حسین (ع) از مدینه

۳ شعبان؛ ورود امام(ع) به مکه

۱۰ رمضان؛ رسیدن نخستین نامه‌های کوفیان به امام(ع)

۱۲ رمضان؛ رسیدن ۱۵۰ نامه از کوفیان به امام(ع) توسط قیس بن مُسْهِر، عبدالرحمان ارحبی و عُمارَة سَلُولی

۱۴‌رمضان؛ وصول نامه سران و اهالی کوفه به امام(ع) توسط هانی بن هانی سبیعی و سعید بن عبدالله حنفی

۱۵ رمضان؛ خروج مسلم از مکه به سوی کوفه

۵ شوال؛ ورود مسلم بن عقیل به کوفه

۱۱ ذی‌القعده؛ نامه مسلم‌بن عقیل به امام حسین و دعوت از ایشان برای آمدن به کوفه

۸ ذیحجه؛ خروج امام حسین(ع) از مکه و قیام مسلم بن عقیل در کوفه

۹ ذیحجه؛ شهادت مسلم بن عقیل در کوفه

ب- وقایع سال ۶۱ قمری

۱ محرم؛ یاری خواستن امام از عبیدالله بن حر جعفی و عمرو بن قیس در قصر بنی‌مقاتل

۲ محرم؛ ورود کاروان امام(ع) به کربلا

۳ محرم؛ ورود عمر بن سعد به کربلا با سپاه چهار هزار نفری

۶ محرم؛ یاری خواستن حبیب بن مظاهر از بنی اسد برای یاری امام حسین(ع) و ناکامی او در این مأموریت

۷ محرم؛ بستن آب بر روی امام حسین(ع) و یارانش و پیوستن مسلم بن عوسجه به امام حسین(ع)

۹ محرم؛ ورود شمر بن ذی الجوشن به کربلا و امان‌نامه شمر به فرزندان ام‌البنین

۹ محرم؛ اعلام جنگ لشکر عمر سعد به امام(ع) و مهلت خواستن حضرت از عمر سعد

۱۰ محرم؛ واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، اهل بیت(ع) و یارانش

۱۱ محرم؛ حرکت اسرا به سوی کوفه و دفن شهدا توسط بنی اسد (از اهل غاضریه)

۱۲ محرم؛ ورود کاروان اسیران کربلا به کوفه (دفن شهدا بنابر نقلی)

۱۹ محرم؛ حرکت کاروان اسیران از کوفه به شام

۱ صفر؛ ورود اهل بیت(ع) و سر امام حسین(ع) به شام

۲۰ صفر؛ اربعین حسینی و بازگشت اهل بیت امام(ع) به کربلا(بنا به نقلی) و مدینه(به نقل دیگر)

روز بیستم صفر در ایران تعطیل رسمی است و شیعیان در این روز عزاداری می‌کنند. پیاده‌روی اربعین شیعیان به سوی کربلا، یکی از گسترده‌ترین مراسم عزاداری شیعیان بوده و در زمره بزرگ‌ترین اجتماعات مذهبی جهان شمرده شده است.

- ریشه تاریخی روز اربعین

اربعین به معنای چهلم است و ۲۰ صفر را که چهل روز بعد از شهادت امام حسین(ع) در روز عاشورا است، اربعین حسینی یا روز اربعین می‌نامند.[ انوری، فرهنگ سخن، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۳۱۲؛ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۴۵] علامه مجلسی در شرح تهذیب شیخ طوسی اربعین را چهل روز پس از شهادت امام حسین (ع)دانسته و در توجیه گذشتن۴۰ روز پس از عاشورا با این که از عاشورا تا روز ۲۰ صفر ۴۱ روز می‌شود گفته که یا ماه محرم درسال حادثه کربلا ۲۹ روز بوده و یا این که روز عاشورا که روز شهادت امام حسین(ع) است شمارش نشده است( مجلسی، ملاذ الاخیار، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۱۲۵).

طبق نقل‌های تاریخی، جابر بن عبدالله انصاری،‌ صحابی پیامبر اسلام(ص)، به همراه عطیه عوفی در اولین چهلم شهادت امام حسین(ع) به‌عنوان اولین زائر بر سر مزار امام حسین(ع) حاضر شده و قبر امام حسین را زیارت کرده است.[ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷؛ طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۷۴و۷۵: حلی، العدد القویة، ۱۴۰۸ق، ص۲۱۹؛ قمی، سفینة البحار، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۸۳] و بنا به نقل کتاب «لهوف»، بازماندگان حادثه کربلا نیز در این روز به کربلا بازگشته و قبر امام حسین(ع) و سایر شهدای کربلا را زیارت کرده‌اند؛[ ابن طاووس، ۱۴۱۴ق، ص۲۲۵] هر چند برخی از عالمان آن را نپذیرفته‌اند.

- بازگشت کاروان اسیران به کربلا

درباره اینکه کاروان اسیران پس از آزادی به مدینه بازگشتند یا در روز اربعین سال ۶۱ق میان عالمان شیعه اختلاف‌نظر وجود دارد.

- مخالفان روز اربعین

گروهی مانند شیخ مفید(م۴۱۳ق)،[ شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۳ق، ص۴۶.] شیخ طوسی (م۴۶۰ق)،[ طوسى، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۸۷] علی بن یوسف حلی(قرن هفتم)[ حلی، العدد القویة، ۱۴۰۸ق، ص۲۱۹] و کفعمی(م ۹۰۵ق)[ کفعمی، المصباح للکفعمی، ۱۴۰۵ق، ص۵۱۰] تصریح کرده‌اند که کاروان اهل‌بیت(ع)، پس از برگشت از شام، به مدینه رفته‌اند نه کربلا.

برخی مانند محدث نوری در لؤلؤ و مرجان، [نوری، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۸-۲۰۹.] و شیخ عباس قمی در منتهی الآمال، [قمی، ۱۳۷۲ش، ص۵۲۴-۵۲۵] معتقدند به دلیل دوری مسافت، ممکن نیست بازماندگان کربلا چهل روز بعد از عاشورا به کربلا بازگشته باشند؛ زیرا پیمودن مسیر کوفه تا شام و سپس بازگشت به کربلا در مدت زمان ۴۰ روز، برای کاروان اسرای کربلا ممکن نبوده است. علاوه بر این، برخی بر این باورند که گزارش معتبری نیز بر اثبات این رویداد در دست نیست.[ سبحانی‌نیا ؛ رنجبر، ص۱۶۸-۱۷۲]

عده‌ای همچون سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال[ابن طاووس، الاقبال، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۱۰۰ و ۱۰۱] و علامه مجلسی در بحار الانوار، [مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۳۳۴] ورود اسرا به کربلا و در ادامه مدینه در روز اربعین را بعید دانسته‌اند.

- موافقان روز اربعین

سید ابن طاووس(م: ۶۶۴ق) در کتاب لهوف نقل کرده است هنگامی که اسیران کربلا در راه بازگشت از شام، به عراق رسیدند، به راهنمایشان گفتند «ما را از راه کربلا ببر». هنگامی که آنها به قتلگاه رسیدند، جابر بن عبدالله انصاری و برخی از بنی‌هاشم را دیدند که برای زیارت قبر امام حسین(ع) آمده بودند. پس با گریه و اندوه مجلس عزایی برپا کردند و پس از چند روز به مدینه بازگشتند؛ البته سید ابن طاووس تاریخ ورود اسیران به کربلا را ذکر نکرده است.[ ابن طاووس، ۱۴۱۴ق، ص۲۲۵] ابن‌نمای حلی (م۶۸۰ق) نیز بدون ذکر تاریخ نوشته است کاروان اسیران به کربلا رفته و با جابر بن عبدالله ملاقات کردند.[ ابن‌نمای حلی، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق،‌ ص۱۰۷]

شهید سید علی خامنه ای، تاریخ پژوه شیعی به نقل از سید بن طاووس- ودیگر بزرگان-نقل کرده که وقتی کاروان اسرا، یعنی جناب زینب (سلام‌الله‌علیها) و بقیه در اربعین وارد کربلا شدند، در آنجا فقط جابر بن عبد الله انصاری و عطیه‌ی عوفی نبودند، «رجال من بنی هاشم»؛ عده‌ای از بنی هاشم، عده‌ای از یاران بر گرد تربت سیّدالشّهداء جمع شده بودند و به استقبال زینب کبری آمدند. وی براین باور است که شاید این سیاستِ ولائی که زینب کبری اصرار کرد که در مراجعت از شام به کربلا بروند به خاطر همین بود که این اجتماع کوچک اما پرمعنا، در آنجا حاصل شود. [دفتر حفظ و نشر آثار حضرت ایت الله شهید خامنه ای، بیانات در دیدار جمعی از مردم آذربایجان‌ شرقی]

سید محمدعلی قاضی طباطبایی (۱۲۹۳-۱۳۵۸ش) در کتاب تحقیق درباره اولین اربعین سیدالشهدا(ع) نیز بازگشت اسرا به کربلا در اولین اربعین را درست دانسته است.[ قاضی طباطبایی، ۱۳۸۳ش، ص۶۰۸] برخی نیز با توجه به شواهد و قراینی همچون درستی احتمال الحاق سر امام حسین(ع) به بدنش در روز اربعین، محل دفن سر و وجه استحباب زیارت اربعین، حضور اسرا در کربلا را پذیرفتنی دانسته‌اند.[ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۳۰۶-۳۰۸]

گروهی نیز ضمن پذیرش اصل بازگشت کاروان اسرای بازماندگان به کربلا در مسیر شام به مدینه، زمان آن را حدود پایان کار صفر و اوایل ربیع الاول و یا زمانی بعد از آن دانسته‌اند. برخی دیگر، اربعین سال‌های بعد را زمان این رویداد شمرده‌اند. علامه مجلسی، رفتن اسیران به کربلا در سال دیگر را نیز بعید شمرده است.[ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۳۳۴]

- الحاق سر به بدن در روز اربعین

گروهی از تاریخ‌پژوهان، معتقدند طبق نقل مشهور، سر امام حسین(ع) که در روز عاشورا جدا شده بود، در روز اربعین به بدنش در کربلا ملحق شد.[ تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴ و۵۸۷] و این قول مشترک میان بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعه و سنی است.[ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸]

ابن شهر آشوب سخن سید مرتضی که گفته است «روایت کرده‌اند که سر امام حسین(ع) با جسد در کربلا دفن شد»، نقل کرده و سپس از قول شیخ طوسی نقل کرده است که به سبب ملحق شدن سر امام به بدن و دفن آن، زیارت اربعین توصیه شده است.[ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۷۷ «قال الطوسی رحمه ‌الله: و منه زیارة الاربعین»]

طبق برخی گزارش‌های حدیثی و تاریخی، سر امام حسین(ع) در حرم امام علی(ع) در نجف کنار قبر امام علی(ع)، قبرستان بقیع در مدینه، دمشق و مصر دفن شده است.[ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۸، ص۴۴-۸۲]

- زیارت اربعین

شیخ طوسی در حدیثی از امام حسن عسکری(ع) زیارت اربعین را یکی از پنج نشانه برای مؤمن شمرده است.[ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲]

خصیبی(م۳۵۸ق) در کتاب الهدایة الکبری [خصیبی، ص۳۴۵] از امام عسکری(ع) روایتی نقل شده که در آن ده خصلت برای تفاوت میان شیعه و غیر شیعه برشمرده شده است که چهار موردش همان است که در حدیث مشهور امام عسکری در باره نشانه‌های پنجگانه مؤمن نقل شده ولی اشاره‌ای به زیارت اربعین نشده است. برخی از محققان از این روایت خواستند استفاده کنند که منظور از مؤمن در روایت مشهور نشانه های پنجگانه مؤمن همان شیعه است. زیارت‌نامه‌ای برای روز اربعین از امام صادق(ع) نقل شده است.[ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳] شیخ عباس قمی این زیارت‌نامه را در مفاتیح الجنان در باب سوم بعد از زیارت عاشورا غیر معروفه، با عنوان زیارت اربعین نقل کرده است.[ مفاتیح الجنان، باب سوم، زیارت اربعین]

به گفته قاضی طباطبایی زیارت روز اربعین در نزد شیعیان زیارت «مَرَدُّ الرَّأس» نیز خوانده می‌شود.[ قاضی طباطبایی، ۱۳۶۸ش، ص۲] مَرَدُّ الرأس یعنی بازگرداندن سر، و منظور آن است که در این روز که اسرای اهل بیت به کربلا بازگشتند سر امام حسین(ع) را نیز به کربلا آوردند و دفن کردند.[ صادقی کاشانی، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۴]

- راهپیمایی اربعین

قاضی طباطبایی در کتاب تحقیق درباره اول اربعین سیدالشهداء می‌نویسد: حرکت به سوی کربلا در روز اربعین از زمان امامان معصوم(ع) در بین شیعیان رایج بوده است و شیعیان حتی در زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز به این حرکت مقید بوده‌اند.[ قاضی طباطبایی، ۱۳۶۸ش، ص۱-۲] توصیه به زیارت اربعین باعث شده است که شیعیان به ویژه ساکنان عراق، از نقاط مختلف این کشور به سوی کربلا حرکت کنند. این حرکت که غالباً به صورت پیاده صورت می‌گیرد یکی از پرجمعیت‌ترین راهپیمایی‌ها در جهان شمرده می‌شود. پس از سقوط حزب بعث عراق جمعیت این زائران چند برابر شده است، به طوری که گزارش‌ها از حضور ۱۵ میلیون زائر در سال ۱۳۹۲ش،[«نگاهی به ابعاد تأثیرگذاری پیاده‌روی عظیم اربعین»، سایت خبری وطن در زمان حاضر] حدود ۲۰ میلیون در سال ۱۳۹۳ش[خبرگزاری تسنیم] و ۲۷ میلیون در سال ۱۳۹۴ش خبر داده‌اند.[ پایگاه خبری سازمان حج و زیارت مورخ (۱۲/آذر/۱۳۹۴)]

آمار وزارت کشور عراق حاکی از آن است که در سال ۱۳۹۲ش دست‌کم یک میلیون و ۳۰۰ هزار زائر خارجی به عراق آمده و در راهپیمایی اربعین شرکت کرده‌اند.[ سایت روز بعد مورخ (۲/دی/۱۳۹۲)]

- نشانه های مؤمن

امام حسن عسکری(ع) فرمودند؛ نشانه های مؤمن پنج چیز است:

1- خواندن ۵۱ رکعت نماز در شبانه‌روز (۱۷ رکعت نمازهای یومیه و ۳۴ رکعت نافله‌های روزانه)

2- زیارت اربعین.

3- انگشتر به دست راست کردن.

4- پیشانی را در سجده بر خاک نهادن.

5- بلند گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم»[ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲]

- انتفاضه اربعین

در إنتفاضه صفر عراق، شیعیان عراق در قالب پیاده‌روی اربعین بر ضد حکومت حزب بعث در صفر سال ۱۳۹۷ق (برابر با ۱۹۷۷م-۱۳۵۵ش) قیام کردند. در این سال حزب بعث عراق برگزاری مراسم‌های مذهبی و برقراری موکب و پیاده‌روی به کربلا را ممنوع کرد؛[ المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۵] اما مردم نجف در ۱۵ صفر آماده برگزاری مراسم پیاده‌روی اربعین شده[الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱] و به سمت کربلا حرکت کردند. این حرکت با برخورد حکومت صدام حسین مواجه شد و تعدادی از مردم کشته و گروهی نیز زندانی شدند.[ ویلی،‌ نهضت اسلامی شیعیان عراق،‌ ۱۳۷۳ش، ص۸۱] سید محمدباقر حکیم در این انتفاضه به حبس ابد محکوم شد[الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۳] و برای برخی علما همچون علامه عسکری، سید محمدحسین فضل‌الله که از عراق فرار کرده بودند، نیز حکم اعدام غیابی صادر شد.[ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۲]

- کتاب‌شناسی اربعین

درباره اربعین امام حسین(ع) کتاب‌های متعددی ارائه شده است که برخی از آنها از این قرار است:

1) تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهداء(ع) نوشته سید محمدعلی قاضی طباطبایی. نویسنده با بیان اقوال مختلف و استنادات فراوان، سعی کرده بازگشت کاروان اسیران به کربلا در روز اربعین سال ۶۱ق را اثبات کند.

2) مجموعه مقالات اربعین تهیه شده توسط جمعی از نویسندگان پژوهشکده حج و زیارت. در این کتاب چهل مقاله با محور اربعین از مجلات و روزنامه‌ها گردآوری شده و از سوی نشر مشعر در سال ۱۳۹۴ش انتشار یافته است.

3) آثار تربیتی زیارت اربعین سیدالشهداء(ع) نوشته مریم شعبانلو، قم، نشر جامعة الزهرا، ۱۴۰۰ش.

- کتابنامه روز اربعین

«والحمد لله رب العالمین علی کل حال»

محمد ادیب نیا

مدرس حوزه و دانشگاه/ وبگاه اصول زندگی

سوالات متداول

مهم‌ترین نکات درباره امام چیست؟

جزئیات مهم و نکات قابل توجه درباره امام در متن مقاله بررسی شده است.

آخرین اطلاعات درباره اربعین چیست؟

جدیدترین اطلاعات و تغییرات مربوط به اربعین در این گزارش ارائه شده است.

اربعین حسینی، چهل روز پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) چیست؟

در این مطلب اطلاعات، جزئیات و نکات مرتبط با اربعین حسینی، چهل روز پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) بررسی شده است.